Kısa yanıt
Okunabilirlik; cümle yapısına, sözcük seçimine ve bilginin sayfada nasıl düzenlendiğine bağlı olarak bir okurun yazılı metni ilk okuyuşta ne kadar kolay takip edebildiğini ölçer. Yüksek okunabilirlik, okurun geri dönüp yeniden okumadan, normal okuma hızıyla metin içinde ilerlemesi demektir.
Okunabilirlik nedir?
Bir metin olgusal olarak doğru olabilir ama okurun öznesini bulmak için durup cümleyi yeniden okuması ya da yükleme ulaşana kadar üç yan cümleyi akılda tutması gerekiyorsa okunabilirlik puanı düşüktür. Yüksek okunabilirlik, okurun geri dönmeden normal okuma hızıyla metinde ilerlemesi demektir. Bu rehberin geri kalanı bu işlevsel tanım üzerine kurulur.
Okunabilirlik neden önemli?
Okunabilirlik, okurun devam edip etmeyeceğini belirler. Yeniden okunması gereken her cümle, kişinin içeriğin bu çabaya değmediğine karar verip sekmeyi kapatabileceği bir noktadır.
Bu kopuşun kaybedilen okurun ötesinde ikinci bir bedeli vardır: arama motorları içerik kalitesini kısmen ziyaretçilerin sayfadaki davranışından çıkarır ve insanların gelir gelmez terk ettiği bir sayfa, onları oraya getiren sorguya kötü bir karşılık olduğunu işaret eder. Yönerge niteliğindeki içeriklerde — bir güvenlik prosedürü, bir formun alan açıklamaları — risk daha da doğrudandır: cümleyi yanlış okuyan biri sadece sinirlenmez, yanlış eylemi gerçekleştirebilir.
Okunabilirlik, içeriğin üzerine eklenen bir üslup tercihi değildir. İçeriğin yazılma amacını yerine getirip getirmediğini belirleyen şeydir.
Okunabilirliği hangi etkenler belirler?
Okunabilirliği birlikte çalışan dört şey biçimlendirir. Hiçbiri tek başına okunabilirliği çözmez: yoğun ve jargon dolu cümlelerden oluşan iyi yapılandırılmış bir sayfa yine de kötü okunur; sade sözcüklerle yazılmış ama paragraf boşluğu olmayan bir sayfa da kimsenin okumaya başlamak istemediği bir metin duvarına dönüşür.
Cümle ve paragraf uzunluğu
Uzun cümleler okuru işleyen bellekte daha fazla bilgi tutmaya zorlar. Dört beş satırı aşan bir paragraf, çoğu okurun yakından okumak yerine göz gezdirdiği som bir metin bloğuna benzemeye başlar.
Başlıklar ve içerik yapısı
Başlıklar okurun sayfayı tarayıp sorusunun nerede yanıtlandığına, hiçbir şeyi yakından okumaya girişmeden karar vermesini sağlar. Gerçek soruyu dile getiren bir başlık, okura tek kelime okumadan ne bulacağını söyler.
Tipografi ve görsel tasarım
Punto, satır yüksekliği, satır uzunluğu ve kontrast; bir satırı takip etmenin ne kadar çaba gerektirdiğini değiştirir. Fazla sıkışık satırlar, özellikle disleksili ya da az gören okurlarda yanlışlıkla aynı satırı tekrar okumayı veya bir satır atlamayı kolaylaştırır.
Sade dil ve sözcük seçimi
Yaygın ve somut sözcüklerden kurulmuş bir cümle ilk temasta anlaşılır. Sade dil, uzman bir kitlenin ihtiyaç duyduğu teknik terimleri atmak değildir; cümlenin gerektirdiğinden daha zor bir sözcüğe uzanmamaktır.
Okunabilirlik erişilebilirliği nasıl destekler?
Okunabilirlik, yalnızca yardımcı teknoloji kullananlara değil her okura yarayan az sayıdaki erişilebilirlik etkeninden biridir. WCAG'nin Anlaşılabilirlik ilkesi, doğrudan okuma düzeyiyle ilgili başarı ölçütleri içerir; çünkü bilişsel ve dil işleme engelleri yoğun, karmaşık cümleleri bir rahatsızlık değil gerçek bir engel hâline getirir.
Örtüşme tek bir ölçütten derindir. Ekran okuyucu kullanan biri metni doğrusal bir akış içinde sesli dinler; gören bir okurun karmaşık bir cümleyi çözmek için kullandığı görsel ipuçları — kalın metin, boşluk, sayfadaki konum — devrede değildir. Bu da cümle düzeyindeki okunabilirliği, aynı sayfaya göz gezdiren gören bir okura kıyasla ekran okuyucu kullanıcısı için daha belirleyici kılar.
Bilişsel engeli, sınırlı işleyen belleği olan ya da ikinci dilinde okuyan biri; herkes için okunabilirliği artıran aynı düzeltmelerden — kısa cümleler, tanıdık sözcükler, açık yapı — fayda görür. Okunabilirlik çalışması ile erişilebilirlik çalışması iki ayrı kontrol listesi değildir; çabanın büyük bölümü aynı çabadır.
Okunabilirlik nasıl ölçülür?
Okunabilirlik, ortalama cümle uzunluğu ve sözcük başına ortalama hece sayısı gibi değişkenlerle metni puanlayan formüllerle ölçülür. Bu formüller anlamı kavramaz; zorluğun yapısal göstergelerini ölçer. Bariz biçimde yoğun bir paragrafı işaretlemek için yararlıdır ama yazı kalitesinin bütünlüklü bir yargısı değildir.
Flesch Okuma Kolaylığı
Ortalama cümle uzunluğu ve sözcük başına hece sayısını kullanarak metni 0 ile 100 arasında puanlar; yüksek puan daha kolay okunur demektir. 60–70 aralığı geniş bir yetişkin kitle için genellikle kolay sayılır; 30'un altı akademik makale gibi okunur.
Flesch-Kincaid Sınıf Düzeyi
Okuma Kolaylığı ile aynı değişkenleri kullanır ama okurun ihtiyaç duyacağı ABD okul sınıf düzeyini bildirir. Web içeriği üslup rehberlerinin çoğu, eğitimli yetişkinler için bile yaklaşık 7–9. sınıf düzeyini hedefler.
Diğer okunabilirlik ölçütleri
Gunning Fog Endeksi "karmaşık" (3+ heceli) sözcüklere ağırlık verir; SMOG Endeksi sağlık içeriğini hedefler; Coleman-Liau Endeksi hece yerine karakter sayısını kullandığı için otomatik hesaplanması daha kolaydır.
Hiçbir formül diğerlerinden kesin olarak daha doğru değildir; bir metni birden fazla formülden geçirmek, tek bir puana güvenmekten daha güvenilir bir genel okuma verir.
Okunabilirlik nasıl artırılır?
Okunabilirliği artırmak dört pratik değişikliğe iner.
Kısa cümleler kullanın
Bir cümleyi iki fikre bölen "ve" ya da "ki" bağlaçlarını arayın ve cümleyi ikiye ayırın. Hedef sabit bir sözcük sınırı değil, cümle başına tek fikirdir.
İçeriği başlıklarla düzenleyin
Başlıklar muğlak bir etiket yerine okurun gerçek sorusunu dile getirerek ne öğreneceğini anlatmalıdır. İki başlık birbirinden bağımsız anlaşılamıyorsa, muhtemelen tarama uğruna ikiye bölünmüş tek bir bölümdür.
Sade ve tanıdık bir dil kullanın
İkisi de aynı anlamı veriyorsa sade olanı seçin: "kullanmak" yerine "istimal etmek" demeyin, "kolaylaştırmak" yerine gereksiz yere "tesis etmek" yazmayın. Bu değişimlerin hiçbiri kesinlik kaybettirmez.
Metni taranabilir biçimlendirin
Madde işaretleri, kalınlaştırılmış anahtar ifadeler, kısa paragraflar ve yeterli beyaz alan; okurun ilgili bölümü yakından okumadan önce sayfadaki biçiminden bulmasını sağlar.
Okunabilirlik ve seçilebilirlik: fark nedir?
Okunabilirlik ve seçilebilirlik (legibility), aynı sayfada yan yana duran iki farklı sorunu çözer. Seçilebilirlik, harflerin ve sözcüklerin birbirinden görsel olarak ayırt edilip edilemediğiyle ilgilidir; yazı tipi, punto, aralık ve kontrast seçilebilirliği etkiler. Okunabilirlik ise sözcükler net görüldükten sonra anlamın kavranıp kavranmadığıyla ilgilidir; cümle yapısı, sözcük dağarcığı ve düzen, metnin nasıl göründüğünden bağımsız olarak okunabilirliği etkiler.
İkisi karıştırılır; çünkü sonuçta her ikisi de "bu metin zor okunuyor" olarak ortaya çıkar. Ama tamamen farklı çözümler ister. Puntoyu ve kontrastı artırmak bir seçilebilirlik sorununu çözer ama iç içe üç yan cümleden kurulmuş bir cümle için hiçbir şey yapmaz; okur artık her sözcüğü net görür ama cümleyi yine takip edemez. Bir paragrafı daha kısa cümlelere ve daha sade sözcüklere çevirmek de küçük, düşük kontrastlı metni kalabalık bir zemin üzerinde gözlerini kısarak okumaya çalışan birine yardımcı olmaz.
Gerçekten kolay okunan bir sayfaya ikisi de gerekir: okurun sözcükleri zorlanmadan görmesini sağlayan seçilebilir tipografi ve gördükten sonra anlamasını sağlayan okunabilir bir yazım.
Sık sorulan sorular
Hayır. Okunabilirlik, erişilebilirliğin eş anlamlısı değil, içindeki etkenlerden biridir. Erişilebilirlik çok daha geniş bir alanı kapsar: ekran okuyucunun sayfa yapısını çözümleyip çözümleyemediği, her işlevin klavyeyle çalışıp çalışmadığı, renk kontrastının teknik eşiği karşılayıp karşılamadığı. Bir sayfa tamamen okunabilir olduğu hâlde görsellerinde alternatif metin yoksa ya da özel butonlarına klavyeyle ulaşılamıyorsa erişilebilirlikten kalabilir.
Okunabilirlik SEO'yu doğrudan bir "okunabilirlik puanı" sıralama etkeniyle değil, arama motorlarının izlediği kullanıcı davranışı sinyalleri üzerinden dolaylı olarak etkiler. Ayrıca öne çıkan snippet'ler ve sesli arama sonuçları üzerinden de etkiler; ikisi de bir soruyu açık ve kendi başına anlaşılır bir iki cümlede yanıtlayan içeriği tercih etme eğilimindedir.
Evrensel tek bir "iyi" puan yoktur; doğru hedef kitleye ve amaca bağlıdır. Genel tüketici web içeriği genellikle 60–70 aralığında bir Flesch Okuma Kolaylığı puanını ya da 7–9 civarında bir Flesch-Kincaid Sınıf Düzeyini hedefler. Uzman kitleye yönelik teknik içerik makul biçimde daha düşük puan alabilir.
Flesch Okuma Kolaylığı ve Flesch-Kincaid Sınıf Düzeyi en yaygın ikisidir; bunun başlıca nedeni yaygın araçlara gömülü olmalarıdır — Microsoft Word'ün okunabilirlik denetleyicisi ve çoğu SEO eklentisi varsayılan olarak birini ya da ikisini birden bildirir.
