Görme engellilerin hayatına katkı sağlamak, onların farklı alanlarda yaşadıkları sorunları tanımakla doğrudan ilişkilidir. Bu sorunların bilinmesi, yapılan her projede tasarımcıların doğru çözüm noktalarına odaklanmasını kolaylaştırır.
Görme Engellilerin Günlük Hayatta Yaşadığı Zorluklar
Görmeyen bireylerin yaşadıkları zorlukları pek çok başlık altında sıralayabiliriz ancak, bu içerikte yoğunlukla eğitim öğretim ve dijital erişilebilirlik başlıklarına odaklanacağız.
Eğitim ve Okul Hayatında Karşılaşılan Problemler
Görme engellilerin eğitim öğretim hayatında karşılaştığı problemler arasında alternatif ders materyallerine erişim, soru bankaları ve test sınavlarına ulaşım gibi sorunlar yer alır. Okullarda onlar için uygun ders araç/gereçlerinin bulunmaması da bu problemler arasında sayılabilir, bu araç/gereçler anaokul, ilkokul ve ortaöğretim seviyelerinde görmeyenlerin günlük yaşam, matematik, fen bilimleri ve görsel sanatlar gibi dersleri kafalarında daha iyi anlamlandırmalarını sağlar.
Görme engellilerin, özellikle kaynaştırma sınıflarında veya lise gibi diğer öğrencilerle aynı ortamda bulundukları durumlarda, kendilerini eksik hissetmeleri mümkün olabilir, bu tip durumlarda öğrencinin psikolojik danışmanlık ve rehberlik hizmetlerinden sorunsuz şekilde yararlanması büyük önem taşımaktadır. Mümkünse PDR öğretmenleri, öğrencileri düzenli olarak takip etmelidir.
Dijital Hayata Erişim Sorunları
Dijital dünya, görmeyenler için pek çok fırsatı içerisinde bulundurur, ancak onların bu fırsatlardan yararlanması, web siteleri ve mobil uygulamaların erişilebilirlik seviyesine bağlıdır.
Görme engelliler bilgisayar, akıllı telefon gibi cihazlarını ekran okuma yazılımlarıyla birlikte kullanır. Ancak sorunsuz bir deneyim, web siteleri ve mobil uygulamaların JAWS, NVDA gibi ekran okuyucularla uyumlu şekilde tasarlanmasına bağlıdır.
Görme Engelliler İçin Geliştirilen Temel Araçlar
Görmeyenler günlük hayatta, eğitimde ve kültürel aktivitelerde hayat kolaylaştırıcı araç ve yöntemlerden faydalanır. Bunlardan söz etmek gerekirse:
- Beyaz baston: Görme engellilerin yol arkadaşıdır, yol üzerindeki engelleri ucundaki tekerlek sayesinde algılamalarını sağlar.
- Braille alfabesi: Louis Braille tarafından 1821 yılında tasarlanan Braille alfabesi, Dünya genelinde görme engellilerin okuma ve yazmayı öğrendiği alfabedir. Braille yazı harfleri elle hissedilerek okunur, kâğıt ve dijital ekranda her bir harf, noktalar olarak görünür. Geleneksel Braille daktilo ve tablette her bir harf boşluğu 6 nokta, Braille ekranda ise 8 noktadan oluşur.
- Braille kitaplar: Eğitim bakanlığı, yayın evleri ve diğer kurum ve kuruluşlar tarafından basılan kitaplardır. Braille kitaplar, diğer kitaplara göre daha uzun ve geniş tasarıma sahiptir, ayrıca sayfa sayısı da aynı kitabın klasik basım halinden daha fazladır.
- Konuşan kitaplar: Görme engellilerin ders kitapları, romanlar, hikayeler gibi çok çeşitli kaynaklara erişmesinin alternatif yoludur. Braille kitap basımı yüksek maliyetli olduğu için çoğunlukla sesli/konuşan kitaplar tercih edilir. Konuşan kitaplar gerçek bir insan tarafından seslenidirilebilir ya da kitap için bilgisayar sesi kullanılabilir.
Günlük Yaşamı Kolaylaştıran Ürünler
Görme engellilerin günlük yaşamını daha rahat hale getirmeyi amaçlayan çok sayıda ürün mevcut. Bazı ürünlerden bahsetmek gerekirse, örneğin konuşan para tanımlayıcılar elle para sayma sürecini kolaylaştırabilir. Sesli baskül ve tartı aletleri kilo ölçmeyi, sesli kol saatleri ise saati takip etmeyi sağlar.
Teknolojinin Görme Engelliler İçin Sunduğu Çözümler
Sahip oldukları akıllı telefon ve bilgisayarlar, görme engellilerin en büyük çözüm ortağıdır. Ayrıca iç ve dış mekanlarda, doğrudan işletmelerin de onlara sunduğu erişilebilirlik düzenlemeleri vardır.
Yapay Zeka ve Sensör Teknolojileri
Üretken yapay zeka araçları görsel tanıma, mekan analizi gibi pek çok konuda artık canlı yardım sunabiliyor. Görmeyenler, market alışverişlerinde bile yapay zeka uygulamalarından yararlanarak satın alacakları ürünü seçiyor.
Peki kapalı alanda aradıkları yerleri nasıl bulabilirler? İşte burada da becon sensör teknolojisi devreye giriyor. Mekan içerisine yerleştirilen sensörler, görme engellilerin başkalarına ihtiyaç duymadan aradıkları yeri bulmasına olanak tanıyor. Günümüzde üniversiteler, alışveriş merkezleri ve kütüphaneler mekan erişilebilirliği için bu çözümden yararlanıyor.
Sesli Teknolojiler ve Akıllı Sistemler
Akıllı ev ürünleri, erişilebilir deneyimi artırır ve görme engellilerin evde çalışan her şeyi kontrol etmesini sağlar. Desteklenen lamba, beyaz eşya, TV gibi ürünler akıllı ev uygulamalarına eklenir. Bu ürünler, sesli asistanlar aracılığıyla akıllı hoparlörler ve cep telefonları üzerinden kontrol edilebilir.
Ev içindeki denetim kadar dışarıdaki denetim de çok önemli, burada da konuşan navigasyon uygulamaları devreye giriyor. Günümüzde Google, Apple ve Yandex tarafından sunulan navigasyon uygulamaları seslendirme desteği sunuyor ve görmeyenler tarafından rahatça kullanılabiliyor. Ayrıca iOS kullanıcıları, BlindSquare gibi görme engelliler için özel olarak tasarlanmış uygulamaları da tercih edebiliyor.
Mobil Uygulamalar ve Dijital Araçlar
Android ve iOS için tasarlanan tüm uygulamalar, ekran okuyucular ile uyumlu şekilde çalıştıkları sürece görme engelliler tarafından da kullanılabilir. Uygulama mağazalarının çeşitli uygulamalarının yanında, görme engelliler için de tasarlanan pek çok mobil uygulama var.
Giyilebilir Teknolojiler ile Bağımsız Yaşam
Şirketlerin tasarladığı giyilebilir ürünler, sağladıkları özelliklerle görme engellilerin de hayatını kolaylaştırır:
- Akıllı bileklikler: Büyük ekranlarıyla az gören bireylerin, ceplerinden telefonlarını çıkarmalarına gerek olmadan saati görmelerini ve belirli sağlık takibi özelliklerini kullanabilmelerini sağlar.
- Akıllı saatler: Telefon görüşmelerinin ve mesajlaşmaların kolayca yapılmasını, navigasyon gibi işlevselliği yüksek uygulamaların daha rahat kullanılmasını sağlar.
Özel Tasarlanmış Ürünler
Genel ürünlerin yanı sıra, çok da yaygın olmayan fakat, bazı görme engellilerin kullandığı, özel tasarlanan farklı ürünler de var. Örneğin engelli ayakkabı ürünleri, titreşim yoluyla uzak mesafedeki engeller hakkında kullanıcıya bilgi verebiliyor.
Görme Engelliler İçin Yapılan Çalışmalar ve Gelişmeler
Toplumsal ve Teknolojik Girişimler
Günümüzde görmeyenlerin rahatça kullanabileceği video ve görsel betimleme, canlı yardım, yapay zeka ve diğer pek çok konuda onları hedef alan mobil uygulamalar tasarlanmakta ve bunların sayısı her geçen gün artmaktadır. Yapay zekanın da desteğiyle, nitelikli uygulamaların sayısında artışların yaşanması hiç sürpriz olmayacaktır. Günümüz koşullarında cebinde bir telefony olan görme engelli; başka birisine sormasına gerek kalmaksızın yazılı bir dokümanın içeriği hakkında bilgi edinebiliyor, tanıyamadığı ama merak ettiği bir nesnenin fotoğrafını çekip o nesne hakkında bilgi alabiliyor, ofis odasındaki tabloları yapay zekaya betimletebiliyor. Hatta bunlarla kalmayıp, bilgisayarındaki bir hatayı nasıl çözeceğini bile yapay zeka sayesinde öğrenebiliyor. Bu tip yapılan çalışmalar, gelecekte de engellerin ortadan kalkmasına büyük katkılar sunacaktır.
Erişilebilir Bir Dünya İçin Neler Yapılabilir
Daha erişilebilir bir dünya için hem bireyler hem de kurumların elini taşın altına koyması şart. Bireyler mücadeleci, kurumlar ise uygulayıcı ve destekleyici yönleriyle bu sürece katkıda bulunabilir. Özellikle mekanlarda ve dijital ortamlarda erişilebilirliğin sağlanması, bu konudaki destek ve teşviklerin artırılmasıyla mümkündür.
Bu süreçte yazılım geliştiriciler ve deneyim tasarımcıları kapsayıcı tasarımın ürünlere nasıl uygulanacağı hakkında bilgi edinebilir, yönetici ve ekipler erişilebilirlik farkındalığı konusunda eğitimler alabilir, ayrıca konuyu önemsediklerini somut şekilde göstermek adına sosyal sorumluluk projeleri düzenleyebilirler.
Bireyler ise e-postayla erişilebilirlik ihtiyaçlarını dile getirerek, farkındalık etkinlikleri düzenleyerek ve kendilerini dış dünyaya açarak, erişilebilirliğe giden yola küçük ama etkili adımlar atabilirler.
