Çek Cumhuriyeti Erişilebilirlik Yasaları ve EAA Uyumu

Çek Cumhuriyeti'nde hangi erişilebilirlik yasaları geçerli?

Çek erişilebilirlik düzenlemesinin çekirdeğini iki ulusal yasa oluşturuyor. Her biri pazarın farklı bir bölümünü kapsıyor.

99/2019 Sb. sayılı Kanun

AB Web Erişilebilirliği Direktifi'ni (2016/2102) iç hukuka aktarıyor.

Kamu kurumları için geçerli: devlet kurumları, devlet üniversiteleri, hastaneler ve kamu kaynaklarıyla finanse edilen diğer kuruluşlar. Web siteleri ve mobil uygulamaları WCAG 2.1 AA seviyesini karşılamalı.

424/2023 Sb. sayılı Kanun

Avrupa Erişilebilirlik Yasası'nı, (AB) 2019/882 sayılı Direktif'i iç hukuka aktarıyor.

Özel sektör işletmeleri için geçerli; e-ticaret platformlarından bankacılık hizmetlerine kadar tüketiciye satılan, tanımlı bir ürün ve hizmet listesini kapsıyor.

Üzerine eklenen sektör kuralları

Birkaç sektöre özgü yasa, bu ikisinin üzerine daha dar yükümlülükler ekliyor. Örneğin Elektronik Haberleşme Kanunu, kişiler arası iletişim hizmeti sağlayıcılarının acil durum iletişimini ücretsiz ve engelli kullanıcılar için eşit erişilebilir tutmasını şart koşuyor.

Bu sektör kurallarının hiçbiri iki temel yasanın yerini almıyor. Belirli sektörlere ek gereklilikler katmanlıyorlar.

Avrupa Erişilebilirlik Yasası Çek Cumhuriyeti'nde nasıl uygulanıyor?

EAA'yı ülke içinde fiilen yürürlüğe koyan şey 424/2023 Sb. sayılı Kanun. AB direktifi asgari standardı belirliyor, ancak her üye devletin bunu uygulanabilir kılmak için kendi yasasını çıkarması gerekiyor. Bu, Çek Cumhuriyeti'nin karşılığı ve 28 Haziran 2025'te yürürlüğe girdi.

Ne değişti?

Bu yasadan önce Çek Cumhuriyeti'ndeki erişilebilirlik yükümlülükleri neredeyse tamamen 99/2019 Sb. sayılı Kanun kapsamındaki kamu sektörü web sitelerine düşüyordu.

424/2023 Sb. sayılı Kanun, benzer yükümlülükleri tüketiciye belirli ürün ve hizmetler satan özel şirketlere genişletiyor. Bu, söz konusu ürün veya hizmetlerin ücretsiz ya da ücretli sunulmasından bağımsız olarak geçerli.

Yeni ve mevcut: son tarihler

28 Haziran 2025'ten itibaren sunulan yeni ürün, hizmet ve web sitelerinin gereklilikleri hemen karşılaması gerekiyor. Mevcut ürün ve hizmetler ise daha uzun bir süreye sahip: 28 Haziran 2030'a kadar süren bir geçiş dönemi.

Bu hoşgörü süresi koşulsuz değil. Mevcut bir web sitesinde veya hizmette 28 Haziran 2025'ten sonra yapılan esaslı bir değişiklik, erişilebilirlik yükümlülüğünü derhâl devreye sokuyor.

Bir yeniden tasarım ya da yeni bir ödeme akışı, aksi hâlde geçiş süresinden yararlanacak bir siteyi erken kapsama alabilir. Değişiklikleri buna göre planlayın.

Erişilebilirlik gerekliliklerine kimler uymak zorunda?

424/2023 Sb. sayılı Kanun kapsamındaki uyum yükümlülüğü yalnızca sektöre değil, şirket büyüklüğüne de bağlı.

Eşiklerin üzerindeki işletmeler

10 veya daha fazla çalışanı olan ya da yıllık cirosu veya bilanço toplamı 2 milyon avroyu aşan her işletme, kapsam dâhilindeki bir ürün veya hizmet sunuyorsa kapsama giriyor.

Mikro işletmeler

Her iki eşiğin de altında kalan işletmeler genel olarak muaf. Muafiyet özellikle hizmet sağlayıcılar için geçerli. Muafiyet kapsamındaki mikro işletmeler bile standardı gönüllü olarak karşılamaktan fayda görüyor: hukuki riski azaltıyor ve hizmet verebilecekleri müşteri kitlesini genişletiyor.

Esaslı değişiklik veya orantısız yük

Bir kuruluş, tam uyumun ürünü ya da hizmeti esaslı biçimde değiştireceğini veya büyüklüğüne ve kaynaklarına göre orantısız bir yük getireceğini ileri sürebilir.

Son iki muafiyetin ikisi de basit bir beyanla değil, belgeyle işliyor. Herhangi birine dayanmak, iddiayı gerekçelendiren belgelenmiş bir değerlendirme hazırlamak demek — ve düzenleyici kurum istediğinde bu değerlendirmenin ayakta kalması gerekiyor.

Hangi ürün ve hizmetler kapsama giriyor?

Yasanın kapsamı genel bir erişilebilirlik zorunluluğu değil, tanımlı bir liste. Dolayısıyla her kuruluş için ilk soru, sattığı şeyin bu listede yer alıp almadığı.

• Bilgisayarlar ve işletim sistemleri — genel amaçlı donanım ve üzerinde çalışan yazılım.
• Self servis terminaller — ulaşımda ve diğer tüketici ortamlarında kullanılan ATM'ler, bilet makineleri ve check-in terminalleri.
• Tüketici telefon hizmetleri ve ilgili ekipman — elektronik haberleşme hizmeti sunan akıllı telefonlar ve diğer cihazlar.
• Görsel-işitsel medya hizmetleri — program rehberleri dâhil, televizyon ve yayın akışı içeriğine erişimde kullanılan arayüzler.
• E-kitaplar ve özel e-okuyucu donanımı.
• E-ticaret hizmetleri — tüketiciye mal veya hizmet satan her çevrim içi platform.
• Bankacılık hizmetleri — hesaplara erişim ve ödeme yapmak için kullanılan arayüzler dâhil, tüketiciye yönelik bankacılık.
• Yolcu taşıma hizmetleri — hava, otobüs, demir yolu ve su yolu taşımacılığı; özellikle web siteleri, uygulamalar ve self servis check-in gibi yolcuların dayandığı dijital arayüz ve bilgi sistemleri.

Bu kategorilerden birden fazlasında satış yapan kuruluşların her ürün veya hizmet hattını ayrı ayrı değerlendirmesi gerekiyor. Uyum, şirketin bütününe değil, belirli ürün veya hizmete göre tanımlanıyor.

Web sitelerine ve mobil uygulamalara hangi erişilebilirlik gereklilikleri uygulanıyor?

Web siteleri ve uygulamalar her iki Çek yasasının da merkezinde yer alıyor, ama ikisi gerekliliği farklı çerçeveliyor.

99/2019 Sb. sayılı Kanun erişilebilirliği, yayımlanmış bir beyanla birlikte bir kamu şeffaflığı yükümlülüğü olarak ele alıyor. 424/2023 Sb. sayılı Kanun ise teknik bir standarda bağlı bir tüketiciyi koruma gerekliliği olarak görüyor. Pratikte çoğu kuruluşun her iki parçaya da ihtiyacı oluyor: belgelenmiş bir beyan ve çalışan bir teknik temel.

Erişilebilirlik beyanı

Erişilebilirlik beyanı; bir web sitesinin veya uygulamanın gerçekte ne kadar erişilebilir olduğunu, nerede eksik kaldığını ve kullanıcının bir sorunu nasıl bildirebileceğini anlatan, yayımlanmış bir belge. Kamu sektörü siteleri için 99/2019 Sb. sayılı Kanun kapsamında zorunlu.

Bu, tam uyum sertifikası değil. Dürüst bir açıklama. Bilinen eksikleri çalışan bir geri bildirim kanalıyla birlikte listeleyen bir site, gerekliliğin istediğini tam olarak yapıyor demektir. Hiçbir istisna belirtmeden tam uygunluk iddia eden bir beyan, hâlâ giderilmekte olan noktaları açıkça yazan bir beyandan daha çok inceleme davet eder.

424/2023 Sb. sayılı Kanun kapsamındaki özel işletmeler ilişkili ama farklı bir yükümlülükle karşı karşıya. Ürün veya hizmetlerinin geçerli gereklilikleri nasıl karşıladığını gösteren bilgileri sunabilmeleri, bazı durumlarda ise ürünü piyasaya sürmeden önce ilgili kuruma bildirimde bulunmaları gerekiyor. İki yasadaki temel mantık aynı: erişilebilirliğin yalnızca iddia edilmesi değil, belgelenmesi ve denetlenebilir olması gerekiyor.

WCAG 2.1 AA seviyesi

Web ve mobil içerik için her iki yasanın da işaret ettiği teknik ölçüt WCAG 2.1 AA seviyesi. Yeterli renk kontrastı, klavyeyle kullanılabilirlik ve metin dışı içerikler için metin alternatifleri gibi konuları kapsıyor.

EAA kapsamındaki ürün ve hizmetler için daha kesin referans noktası EN 301 549. Bu Avrupa standardı WCAG'in üzerine kuruluyor ama donanım ve self servis terminaller gibi web dışı gerekliliklere de uzanıyor.

Standart şu anda değişim hâlinde

EN 301 549, özellikle EAA'daki yeni gerekliliklerle hizalanması için Avrupa Komisyonu tarafından gözden geçiriliyor. Güncellenmiş sürümün 2026'dan önce çıkması beklenmiyor.

Kesinleşene kadar kuruluşlar, 424/2023 Sb. sayılı Kanun'un bugün kapsadığı her şeyle birebir örtüşmeyen eski bir sürümle çalışıyor. Bu da sınır durumlar konusunda gerçek bir belirsizlik yaratıyor.

Bu arada hedeflenecek en güvenli temel WCAG 2.1 AA olmayı sürdürüyor. Hem mevcut hem de gelecek standart boyunca değişmeyen tek sabit bu.

Erişilebilirlik uyumunu hangi kurumlar denetliyor?

Denetim tek bir kurumda toplanmak yerine birkaç düzenleyici arasında bölünmüş durumda. Hangisinin devreye gireceği sektöre bağlı.

• Çek Ticaret Denetim Kurumu (Česká obchodní inspekce) — e-ticaret siteleri ve tüketiciye yönelik perakende hizmetlerinin genel gözetimi. 424/2023 Sb. kapsamındaki çoğu özel işletmenin doğrudan muhatap olacağı kurum bu.
• Çek Telekomünikasyon Ofisi — telefon ve internet erişim sağlayıcıları dâhil, elektronik haberleşme hizmetlerinde erişilebilirliği denetliyor.
• Radyo ve Televizyon Yayıncılığı Konseyi — yayın akışı platformları ve yayıncılıkla ilgili dijital arayüzler dâhil, görsel-işitsel medya hizmetlerini kapsıyor.
• Sektörel ulaşım düzenleyicileri — kendi taşıma türlerine özgü hava, demir yolu, otobüs ve su yolu taşımacılığı bilgi hizmetlerinde erişilebilirliği gözetiyor.
• Dijital ve Bilgi Ajansı — yukarıdaki özel sektör denetiminden ayrı olarak, 99/2019 Sb. sayılı Kanun kapsamında kamu sektörü web sitesi ve mobil uygulama uyumunu izliyor.

Denetim, piyasa gözetimini şikâyet yönetimiyle birleştiriyor. Düzenleyiciler kendi izlemelerine dayanarak ya da bir tüketici şikâyeti üzerine harekete geçebiliyor. Sürecin bir parçası olarak uyumsuz ürün veya hizmetler düzenleyicinin web sitesinde kamuya açık biçimde listelenebiliyor.

Kuruluşlar erişilebilirlik gerekliliklerini karşılamazsa ne olur?

424/2023 Sb. sayılı Kanun kapsamındaki uyumsuzluk para cezası gerektiren bir kabahat. Tutar tek bir sabit ceza yerine ihlalin ağırlığına göre ölçekleniyor.

Bildirilen ceza dilimleri

• Yaklaşık 1 milyon CZK'den başlayarak — dokümantasyon ve kayıt tutma eksiklikleri.
• 10 milyon CZK'ye kadar — tedarik zincirindeki uyumsuz bir ürünü tespit edememek gibi ciddi ihlaller.
• 50 milyon CZK'ye kadar — ayrı bir yasa olan Elektronik Haberleşme Kanunu kapsamında, acil durum iletişimini erişilebilir tutmamak nedeniyle.

Kesin rakamlar, ihlalin niteliğine ve ilgili kuruluşun büyüklüğüne bağlı. Bunları sabit bir tutar değil, yasal aralık olarak değerlendirin.

Önce düzeltici tedbirler geliyor

Para cezası nadiren ilk adım. Düzenleyiciler genellikle mali yaptırıma geçmeden önce düzeltici tedbirler talep ediyor: ilgili ihlali gidermek için somut bir plan ve takvim.

Bir dosyayı ceza aralığının üst ucuna iten şey genellikle tekrarlanan eylemsizlik ya da bir iyileştirme planının hiç olmaması. Uyumsuz ürün ve hizmetler ayrıca kamuya açık bir listede yayımlanabiliyor; bu da cezadan bağımsız olarak kendi itibar maliyetini getiriyor.

Erişilebilirlik yasaları insanlara ve kuruluşlara nasıl fayda sağlıyor?

Engelli kişiler için bu yasalar erişilebilirliği, bir şirketin gönüllü olarak yapmayı seçebileceği bir şey olmaktan çıkarıp güvenebilecekleri ve eksik olduğunda resmen bildirebilecekleri bir şeye dönüştürüyor. Belgelenmiş bir şikâyet kanalı ve gerçek yaptırım gücü olan bir düzenleyici, bir şirketin kolayca geri çevirebileceği iyi niyetli bir talebe kıyasla, biri engelle karşılaştıktan sonra olanları değiştiriyor.

Pazara erişim

Engellilik her müşteri kitlesinin kayda değer bir bölümünü etkiliyor ve nüfus yaşlandıkça bu pay büyüyor. Erişilebilir olmayan bir ödeme ya da rezervasyon akışı, sınır bir durumu değil, ödeme yapan müşterileri geri çeviriyor.

Hukuki risk

Artık faal bir düzenleyici ve tanımlı bir şikâyet süreci bulunduğundan, para cezası ya da kamuya açık uyumsuzluk listesine girme riski Haziran 2025 öncesindeki gibi kuramsal değil.

Maliyet

Erişilebilirliği en baştan kurmak, sonradan eklemekten daha ucuz — özellikle bir tasarım sistemi veya bileşen kütüphanesi aynı erişilemez kalıbı onlarca sayfaya yaymaya başladıysa.

Erişilebilir tasarım genellikle gerekliliklerin doğrudan hedeflediğinden daha geniş bir kullanıcı kitlesine de yarıyor. Altyazılar, gürültülü bir ortamda izleyen birine de sağır birine olduğu kadar yardımcı olur. Belirgin odak göstergeleri, geçici bir bilek sakatlığı olan birine de kalıcı motor engeli olan birine olduğu kadar yarar sağlar. Yasal gereklilik engellilik çevresinde yazılmıştır ama pratik fayda genellikle bunun ötesine geçer.

Kuruluşlar erişilebilirlik uyumuna nasıl hazırlanabilir?

Uyuma hazırlanmak tek bir proje değil, bir sıralama. Sıra önemli: kapsamı belirlemeden test etmek ya da test etmeden düzeltmek genellikle emeği yanlış yerlere harcatıyor.

Erişilebilirlik denetimi

Denetim ilk sırada geliyor, çünkü diğer her şeyin dayandığı soruyu yanıtlıyor: ürün bugün, duruma göre WCAG 2.1 AA veya EN 301 549 karşısında nerede eksik kalıyor?

Önemli olan çıktı, geçti/kaldı hükmü değil. Her biri bir ölçüte ve üründeki bir konuma bağlanmış, ekibin etrafında iş planlayabileceği önceliklendirilmiş somut bulgular listesi.

Erişilebilirlik testi

Test, denetimin bulgularını doğruluyor ve genişletiyor. Güvenilir olması için hem otomatik hem manuel kapsama ihtiyaç duyuyor.

Tarayıcılar kayda değer bir bölümü hızla yakalar: eksik alternatif metin, yetersiz kontrast. Ancak odak sırasının mantıklı olup olmadığını ya da bir hata mesajının ekran okuyucuyla sesli okunduğunda anlaşılır olup olmadığını değerlendiremezler. Gerçek yardımcı teknolojiyle yapılan manuel testin önemi bu boşluktan geliyor.

İyileştirme

Her bulgu aynı aciliyeti hak etmiyor. Temel bir görevi tamamen engelleyen bir sorun — klavyeyle ulaşılamayan bir ödeme düğmesi, görünür odak göstergesi olmayan bir oturum açma formu — hemen giderilmeli. Onunla karşılaşan kişi için geçici bir çözüm yok.

Zorluk yaratan ama geçici bir çözümü olan bir sorun ise normal geliştirme döngüsüne planlanabilir.

İlk birikmiş iş listesi tamamlandığında iyileştirme bitmiş olmuyor. Yeni özellikler ve tasarım değişiklikleri soruyu sürekli yeniden açıyor; erişilebilirlik kontrollerinin, biriken iş sıfırlandığında biten tek seferlik bir projede değil, süregelen geliştirme akışında yer almasının nedeni bu.