Romanya Erişilebilirlik Yasaları: İşletmelerin Bilmesi Gerekenler

Romanya'da hangi erişilebilirlik yasaları geçerli?

Romanya'da dijital erişilebilirlik yükümlülüklerini iki ulusal yasa belirliyor.

OUG 112/2018, Legea 90/2019 ile onaylandı

Kamu kurumlarına ait web sitelerini ve mobil uygulamaları kapsıyor.

Legea 232/2022

Özel işletmeleri kapsıyor; AB'nin Avrupa Erişilebilirlik Yasası'nı ((AB) 2019/882 sayılı Direktif) Romanya hukukuna aktarıyor.

Bu ayrım neden önemli?

İki yasa farklı yükümlülüklere, farklı denetim kurumlarına ve farklı takvimlere işaret ediyor.

Bir devlet üniversitesinin web sitesi OUG 112/2018 kapsamında. Özel bir bankanın mobil uygulaması Legea 232/2022 kapsamında. Ticari hizmet de satan bir devlet üniversitesi — örneğin e-ticaret ödeme akışıyla ücretli yönetici eğitimi programları — her biri dijital varlığının farklı bir bölümünü kapsayan iki yasaya birden tabi olabilir.

Ortak tek bir teknik omurga

Her iki yasa da uygunluğu göstermenin yolu olarak EN 301 549 uyumlaştırılmış standardına işaret ediyor. EN 301 549, web içeriği açısından WCAG 2.1 AA ile yakından hizalı.

Web sitelerini ve uygulamalarını WCAG 2.1 AA'ya göre geliştiren bir kuruluş, her iki yasayı da karşılama yolunun büyük bölümünü zaten kat etmiş olur. Asıl farklar yasanın kimi kapsadığında ve ne tür belge istediğinde; alttaki teknik ölçütte değil.

Romanya Avrupa Erişilebilirlik Yasası'nı nasıl uyguluyor?

Romanya EAA'yı, 19 Temmuz 2022'de kabul edilen ve 25 Temmuz 2022'de Resmî Gazete'de yayımlanan Legea 232/2022 ile uyguluyor.

Yasa, (AB) 2019/882 sayılı Direktif'i, direktifin kendi belirlediklerinin ötesine geçen gereklilikler eklemeden aktarıyor. Bu her AB üye devleti için geçerli değil — bazıları ulusal aktarımı daha ileri gitmek için kullandı; örneğin yapılı çevre erişilebilirliğini isteğe bağlı olmaktan çıkarıp zorunlu kıldı.

İç hukuka aktarım ile yürürlük tarihi farklı şeyler

AB, üye devletlere direktifi ulusal hukuka aktarmaları için 28 Haziran 2022'ye kadar süre tanıdı. Romanya bu adımı Legea 232/2022'yi kabul ederek zamanında tamamladı.

Sonrasında gelen ise ayrı bir uygulama dönemiydi. Yasa ancak 28 Haziran 2025'te yürürlüğe girdi ve işletmelere, yükümlülükler uygulanabilir hâle gelmeden önce ürün ve hizmetlerini uyumlu kılmaları için yaklaşık üç yıl daha tanıdı.

Bu kademeli yapı, bir işletmenin EAA'yı yıllar önce duyup pratik etkisini ancak 2025'te hissetmesinin nedenini açıklıyor. Aktarım hukuk metnini oluşturdu. Uyumu fiilen zorunlu kılan ise yürürlüğe giriş oldu. Bu tarih artık geride kaldı, dolayısıyla yükümlülükler etkin durumda.

Tek bir geçiş istisnası

28 Haziran 2025'ten önce belirli bir hizmeti sunmak üzere hâlihazırda kullanımda olan self servis terminaller — bilet makineleri, check-in kioskları — hemen değiştirilmek yerine, hizmete alındıkları tarihten itibaren 20 yıla kadar çalışmaya devam edebiliyor.

Romanya'da erişilebilirlik yasalarına kimler uymak zorunda?

Uyum yükümlülükleri, iki yasaya karşılık gelen iki ayrı gruba düşüyor.

Kamu kurumları

Merkezî ve yerel kamu otoriteleri ve kurumları ile Legea 98/2016'da tanımlandığı şekilde kamu hukukuna tabi kuruluşlar.

Romanya pazarındaki özel işletmeler

İşletmenin kendisi nerede bulunursa bulunsun, Romanya pazarına kapsam dâhilinde ürün süren ya da kapsam dâhilinde hizmet sunan her işletme.

Hizmet sunan mikro işletmeler

Mikro işletme; 10'dan az çalışanı ve 2 milyon €'yu aşmayan yıllık ciro ya da bilanço toplamı olan işletmedir. Hizmet sunan mikro işletmeler erişilebilirlik gerekliliklerinden tamamen muaf. Yine de standardı gönüllü olarak benimsemelerinin önünde bir engel yok.

Ürünle çalışan mikro işletmeler

Muafiyet yalnızca hizmetler için geçerli. Ürünle çalışan mikro işletmeler gerekliliklere uymak zorunda. Onlar için sadece belgeleme yükü hafifletilmiş durumda.

EN 301 549'un rolü

EN 301 549 kimse için zorunlu bir test değil. Standarda uyan ürün ve hizmetler gerekliliklere uygun kabul edilir. Bu yüzden uyumu kanıtlamanın en pratik yolu standardı esas almak.

Pazara dayalı ölçüt

Legea 232/2022, şirket merkezine değil, ürün ya da hizmetin ulaştığı pazara göre uygulanıyor. Romanyalı tüketicilere satış yapan bir Alman e-ticaret perakendecisi buna örnek. Mikro işletme değilse, işinin o bölümü için Romanya'daki denetim ve ceza rejimine tabi. Fiziksel varlığının olmaması bunu değiştirmiyor.

Hangi dijital ürün ve hizmetler kapsama giriyor?

Legea 232/2022 bir işletmenin satabileceği her dijital ürünü kapsamıyor. EAA'nın ekinden devralınan tanımlı bir listeyi hedefliyor.

• Tüketici donanımı — bilgisayarlar ve işletim sistemleri, akıllı telefonlar, e-okuyucular ve dijital televizyonda kullanılan tüketici uç ekipmanları.
• Self servis terminaller — araçlara, uçaklara veya gemilere entegre bileşen olarak yerleştirilmiş olanlar dışındaki ATM'ler, bilet ve check-in makineleri.
• E-ticaret — tüketicinin doğrudan ürün veya hizmet satın aldığı her çevrim içi satış kanalı.
• Bankacılık hizmetleri — bu hizmetlerin sunulduğu dijital kanallar dâhil, tüketiciye yönelik bankacılık.
• E-kitaplar ve bunları okumak için gereken yazılımlar.
• Yolcu taşıma hizmetleri — fiziksel aracın kendisi değil, özellikle ulaşımın çevresindeki dijital bilgi hizmetleri (gerçek zamanlı seyahat bilgisi, biletleme, check-in).
• Elektronik haberleşme hizmetleri — Romanya'nın elektronik haberleşme çerçevesi kapsamındaki dijital hizmetler.
• Görsel-işitsel medya hizmetleri — yayın içeriğinin kendisi değil, özellikle elektronik program rehberleri gibi bu hizmetlere bağlı erişim özellikleri.

Bunların hiçbirini doğrudan satmayan bir işletme yine de destekleyici bir rol üzerinden kapsama girebilir. Bir perakendecinin kullandığı e-ticaret platformunu geliştiren yazılım tedarikçisi, son tüketiciye hiç satış yapmasa bile kapsam dâhilindeki bir hizmetin bileşenini sağlıyor.

Web siteleri ve mobil uygulamalar için gereklilikler neler?

Web siteleri ve uygulamalar için her iki Romanya yasasının pratik gerekliliği aynı üç şeye iniyor: WCAG 2.1 AA'ya göre geliştirmek, bu uygunluğu belgelemek ve kullanıcılara sorun bildirme yolu sunmak. Farklı olan, hangi yasanın hangi parçayı yazılı olarak talep ettiği.

WCAG 2.1 AA

WCAG 2.1 AA, ister doğrudan ister EN 301 549 üzerinden olsun, her iki yasanın da işaret ettiği teknik ölçüt. Test edilebilir başarı ölçütleri tanımlıyor: yeterli renk kontrastı, klavyeyle kullanılabilirlik, metin dışı içerikler için metin alternatifleri, öngörülebilir gezinme. Bunlar, "erişilebilir"in soyut anlamını tartışmak yerine bir ekibin belirli bir sayfayı belirli bir ölçüte göre kontrol edebilmesi için düzenlenmiş.

OUG 112/2018 kapsamındaki bir kamu sitesi için ADR'nin teknik rehberi hedef seviye olarak doğrudan WCAG 2.1 AA'yı anıyor. Legea 232/2022 kapsamındaki özel bir işletme içinse WCAG 2.1 AA, EN 301 549'un web içeriği gerekliliklerini karşılamanın pratik yolu — özel sektör yasası WCAG'i açıkça anmak yerine işlevsel erişilebilirlik sonuçları üzerinden yazılmış olsa bile.

Erişilebilirlik standartları

EN 301 549, her iki yasanın da dayandığı uyumlaştırılmış Avrupa standardı ve tek başına WCAG'den daha geniş bir alanı kapsıyor. WCAG 2.1 AA web içeriğini ele alırken, EN 301 549 donanım, web dışı yazılım ve dokümantasyon için de gereklilikler belirliyor. Bu, Legea 232/2022 kapsamında yalnızca web sitesi değil fiziksel bir self servis terminal ya da tüketici donanımı da satan işletmeler için önemli.

Standart, bir uygunluk karinesi mekanizması olarak işliyor. EN 301 549'a göre geliştirilen bir ürün ya da hizmetin, Romanya hukukundaki erişilebilirlik gerekliliklerini karşıladığı varsayılıyor. Her yasanın kendi teknik ölçütlerini sıfırdan tanımlaması yerine bu standardın iki yasanın resmî rehberlerinde de referans noktası olarak görünmesinin nedeni bu.

Erişilebilirlik beyanları

Erişilebilirlik beyanı, OUG 112/2018 kapsamındaki kamu kurumları için zorunlu bir yayın. Belirli şeyleri içermesi gerekiyor: güncel uygunluk düzeyi (örneğin "WCAG 2.1 AA'ya kısmen uygundur"), bilinen erişilebilirlik sorunlarının açıklaması ve kullanıcıların engelleri bildirebilmesi için bir geri bildirim mekanizması.

Bu bir uyum belgesi, pazarlama sayfası değil. Erişilebilirliğe genel bağlılık iddia eden muğlak ifadeler gerekliliği karşılamıyor.

Beyan yayımlamamak, alttaki erişilebilirlik eksikliklerine verilen cezalardan ayrı — ve genellikle daha küçük — kendi cezasını taşıyor. Yani bir kuruluş gerçek sorunlar üzerinde iyileştirme çalışmasının ortasındayken bile, durumu dürüstçe anlatan bir beyan yayımlayarak beyana özgü cezadan kaçınabilir.

Hangi sektörler etkileniyor?

Etkilenen sektörler, Legea 232/2022'nin listelediği ürün ve hizmetlerle doğrudan örtüşüyor; buna OUG 112/2018 kapsamındaki kamu sektörünün tamamı ekleniyor.

• Bankacılık ve finansal hizmetler — tüketici bankacılığı platformları ile müşterilerin hesaplarını yönettiği uygulama veya web siteleri.
• E-ticaret ve perakende — doğrudan tüketiciye çevrim içi satış yapan her işletme.
• Ulaşım — yolcu bilgilendirme, biletleme ve check-in hizmeti sağlayıcıları ile kapsamdaki self servis terminalleri işletenler.
• Telekomünikasyon — Romanya'nın haberleşme çerçevesi kapsamındaki elektronik haberleşme hizmeti sağlayıcıları.
• Yayıncılık ve medya — görsel-işitsel medya hizmeti sağlayıcıları; özellikle dijital hizmetlerine bağlı erişim özellikleri açısından.
• Yayıncılık (kitap) — e-kitap yayıncıları ve bunları sunan okuma yazılımı veya platformları.
• Tüketici elektroniği ve bilişim — bilgisayar, akıllı telefon, e-okuyucu ve dijital televizyon uç ekipmanı üreticileri.
• Kamu yönetimi ve eğitim — merkezî ve yerel düzeydeki her kamu otoritesi, kurumu ve kamu hukuku kuruluşu; Legea 232/2022 yerine OUG 112/2018 kapsamında.

Birden fazla kategoriye yayılan bir kuruluş — örneğin cihazlar için e-ticaret vitrini de işleten bir telekom sağlayıcısı — işinin her parçası için ayrı yükümlülük taşıyor. Tek bir ürün hattına odaklanan tek bir uyum çalışması şirketin tamamını kapsamıyor.

Erişilebilirlik uyumunu hangi kurumlar denetliyor?

Denetim, yasaların kendisiyle aynı kamu–özel ayrımı boyunca bölünüyor. Özel sektörün içinde ise sektöre göre daha da bölünüyor.

Kamu sektörü

OUG 112/2018 kapsamında belirlenen düzenleyici ve denetleyici otorite, İletişim ve Bilgi Toplumu Bakanlığı. Teknik gerekliliklere göre asıl uygunluk izlemesini Romanya Dijitalleşme Otoritesi (ADR) yürütüyor ve sonuçları üç yılda bir Avrupa Komisyonu'na raporluyor.

Özel sektör

Her sektördeki denetim tek bir kuruma ait değil. Piyasa gözetimi, kapsamdaki her sektörden zaten sorumlu olan sektörel otoriteler arasında dağıtılmış durumda: tüketici koruma gözetimi Ulusal Tüketici Koruma Otoritesi üzerinden, elektronik haberleşme ANCOM üzerinden; bankacılık, ulaşım ve görsel-işitsel medya ise kendi mevcut yetki alanlarındaki sektörel düzenleyiciler tarafından ele alınıyor.

EAA uygunluğunu soracak olanın, ayrı ve adanmış bir erişilebilirlik ajansı değil, mevcut sektör düzenleyiciniz olmasını bekleyin.

OUG 112/2018 kapsamındaki yaptırımlar

Kamu kurumları 1 ile 10 puan arasında değişen puan esaslı cezalarla karşılaşıyor. Her puan Romanya'nın yıllık asgari ücretinin %10'u olarak belirleniyor; yani ceza zaman içinde sabit bir tutar olarak kalmak yerine ulusal ücret düzeyiyle birlikte ölçekleniyor.

Erişilebilirlik beyanı yayımlamamak, alttaki erişilebilirlik eksikliklerine bağlı cezalardan ayrı olarak bu aralık içinde kendi yaptırımını taşıyor.

Legea 232/2022 kapsamındaki yaptırımlar

Özel işletmeler yalnızca para cezasının ötesinde piyasa gözetimi sonuçlarıyla karşılaşıyor. Otoriteler, uyumsuz bir ürün ya da hizmetin Romanya pazarından çekilmesini isteyebiliyor.

Pratikte bu, bir uygulamanın erişime kapatılması, bir web sitesine erişimin kısıtlanması ya da alttaki sorun giderilene kadar belirli dijital özelliklerin askıya alınması anlamına gelebiliyor.

Tüketiciye yönelik bir işletme için asıl ağır risk genellikle piyasa kısıtlaması. Para cezası bir maliyettir. İyileştirme tamamlanana kadar Romanya pazarında satış yapma ya da faaliyet gösterme yetkisini kaybetmek ise işin durmasıdır.

Kuruluşlar Romanya'da EAA uyumunu nasıl sağlayabilir?

Uyuma ulaşmak, her adımın bir öncekinin ürettiğine dayandığı bir sıralamayı izliyor. Bunlar herhangi bir sırayla yapılabilecek ya da birbirinden yalıtılmış ekiplere bölünebilecek üç eşdeğer iş değil.

Erişilebilirlik denetimi

Denetim ilk sırada geliyor, çünkü bir ürün ya da hizmetin EN 301 549 ve WCAG 2.1 AA karşısında bugün nerede durduğunu bilmeden başka hiçbir şey mümkün değil.

Asıl çıktısı geçti/kaldı hükmü değil. Bir görevi tamamen engelleyen sorunları, zorluk yaratan ya da tamamen görünüşle ilgili olanlardan ayıran, önceliklendirilmiş bir bulgu kümesi — bir sonraki adımı tahmin etmek yerine planlanabilir kılan da bu.

Erişilebilirlik testi

Bu bulguların üretildiği yer test aşaması. Otomatik taramayı, yalnızca klavyeyle ve ekran okuyucu gibi gerçek yardımcı teknolojilerle yapılan manuel kontrollerle birleştiriyor.

Otomatik araçlar yapısal sorunların kayda değer bir bölümünü hızla yakalar: eksik alternatif metin, kontrast hataları. Ancak okuma sırasının anlamlı olup olmadığını ya da özel bir açılır menünün faresiz gerçekten kullanılabilir olup olmadığını değerlendiremezler. Manuel test, otomatik taramanın yerini almaz; onun yanında durur.

İyileştirme

İyileştirme ancak test belirli ve doğrulanmış sorunları ortaya çıkardıktan sonra anlamlı olur. Test tamamlanmadan düzeltmeye başlamak, genellikle neyin bozuk olduğunu tahmin etmek demektir.

Geçici çözümü olmayan ve temel bir görevi engelleyen sorunlar, bir sürümden önce ilk olarak giderilir. Geçici çözümü olan zorluk kaynakları planlanmış bir sprinte alınır. Görünüşle ilgili sorunlar, ürünün o bölümüne bir sonraki dokunuşa toplu olarak bırakılabilir.

Düzeltmeler yayına alındıktan sonra sorunun gerçekten çözüldüğünü — varsayılmadığını — doğrulayan şey, özgün denetim değil, izleyen bir testtir.

Romanya'daki temel uyum son tarihleri neler?

Kamu sektörü: zaten etkin

OUG 112/2018, Aralık 2018'de yayımlandığından ve Legea 90/2019 ile onaylandığından beri yürürlükte. Bekleyen gelecek bir son tarih yok. Yükümlülük tamamen etkin ve ADR'nin izleme ile Avrupa Komisyonu'na üç yılda bir raporlama döngüsü sürüyor.

Özel sektör: tarih geçti

Legea 232/2022, Temmuz 2022'de kabul edildikten ve işletmelere hazırlanmaları için yaklaşık üç yıl tanındıktan sonra 28 Haziran 2025'te yürürlüğe girdi. Romanya'da faaliyet gösteren kapsamdaki işletmelerin, gelecekteki bir son tarihe doğru çalışmak yerine hâlihazırda uyumlu olması bekleniyor.

Hâlâ işleyen tek tarih

Kalan son tarih yeni bir yükümlülük değil, geçişe ilişkin. 28 Haziran 2025'ten önce hizmette olan self servis terminaller, hizmete alındıkları tarihten itibaren 20 yıla kadar çalışmayı sürdürebilir. Bu tarihten hemen önce kurulmuş bazı uyumsuz terminaller, 2040'ların ortasına kadar hukuka uygun biçimde hizmette kalabilir.

Bu dar geçiş hükmünün dışında planlanacak ek bir kademeli uyum süresi kalmadı. Her iki Romanya erişilebilirlik yasası için de uyum saati çoktan çalışmaya başladı.