Görme engellileri yakından tanımak ve onlara nasıl yaklaşılması gerektiğini öğrenmek için görme engelliler hakkındaki bilgilerin farkına varmak önemlidir. Hem sağlık hem de günlük hayat açısından edinilecek farklı bilgiler, görme engellilerin tanınmasına katkı sağlayacaktır.
Görme Engelli Kime Denir ve Türleri Nelerdir?
Tek veya her iki gözüyle de, görme işlevini kısmen veya tamamen kullanamayan birey görme engelli olarak tanımlanır. Renk körlüğü ve gece körlüğü yaşayan ve gözünde protez kullanan kişiler de görme engelli olarak tanımlanmaktadır.
Total görme engelli (hiç görmeyen) bireyler, çevresini dokunarak algılar. Eğitim sürecinde dokunsal ve işitsel ders materyallerinden yararlanırlar.
Görme engelli çeşitlerinden bir diğeri de az gören görme engellilerdir. Az görenler, bağımsız olarak belirli bir seviyede görme duyusuna sahip olabilir, bunun yanında gözlük, mercek veya optik gibi destekleyici aksesuarlar yardımıyla görebilirler.
Görme Engellilik Dereceleri Nasıl Sınıflandırılır?
Görme engeli hakkında en çok merak edilenlerden birisi de engel derecelerinin nasıl sınıflandırıldığı konusudur. Basitçe az gören, hiç görmeyen gibi sınıflandırmaların yanında, organizasyonel süreçler için B1, B2, B3 gibi sınıflandırmalar tercih edilir. Yaygın bilinen Bşekliyle bşlıca şu şekilde incelemek mümkündür:
- Tam körlük: Işık da dahil olmak üzere hiçbir görsel öğeyi göremez.
- Kısmi görme: Görüşün bulanık veya bazı alanlarda hiç net olmadığı durumdur.
- Diğer görme engelit ürleri: Gece körlüğü,renk körlüğü gibi görme hastalıkları da görme engeli olarak kabul edilir.
Eğitim, spor ve diğer organizasyonel alanlarda B1, B2 ve B3 olarak adlandırılan farklı tanım şemaları kullanılır. Her bir derece, bireylerin görme seviyesini ifade eder.
- B1 seviye körlük: Işık da dahil hiçbir şeyi göremeyen bireyler B1 derece engelli olarak sınıflandırılır.
- B2 ve B3 seviye körlük: Az gören bireylerin tamamı bu iki sınıfta değerlendirilir. Herhangi bir tedavi sonrası bile iki gözle görmesi 1/10 ile 3/10 arasında olan ve özel birtakım araç ve yöntemler kullanmadan eğitim çalışmalarında görme gücünden yararlanması mümkün olmayan bireylerdir.
Görme Engelliler Ne Görür ve Günlük Hayatlarını Nasıl Sürdürür?
Görme Engelliler Ne Görür?
Hiç görmeyen bireyler, anlaşılacağı üzere ışık da dahil hiçbir şeyi göremezler. Çevrelerini dokunma, koku ve duyma duyularıyla algılarlar. Az gören bireyler ise, duruma bağlı olarak, büyüteç cihazları veya yazılımlarıyla latin alfabesini okuyabilir, çevrelerini bir gören gibi algılayabilirler. Bu senaryoda görme mesafeleri ve içinde bulundukları ortam, sağlıklı görmeleri için en büyük etkendir.
Görme Engelliler Nasıl Gezer?
Hiç görmeyen bireyler, yol arkadaşı olarak beyaz baston kullanır. Baston, görmeyen bireylerin engelleri algılamasını sağlar. Az gören bireyler, görme hastalıklarına bağlı olarak farklı gözlük, lens ve araçlardan faydalanabilir. Örneğin güneşe karşı hassasiyeti olan bireyler polarize güneş gözlüğü kullanır ve güneş ışığından etkilenmezler.
Görme Engellilerin Diğer Günlük Yaşam Rutinleri
- Günlük Yaşamı Sürdürme: Görme engelli bireyler, engelli olmayan bireyler gibi kişisel işlerini tek başına yapabilir, iş ve okul hayatında aktif rol alabilir. Bağımsız yaşam sürebilirler.
- Kişisel Rutinler: Yemek yapma, temizlik ve kişisel bakım (diş fırçalama, tıraş) gibi rutin işleri yapabilirler. Yemek yaparken malzemeleri tanımak için anlaşılır etiketler veya düzenli sıralama gibi geleneksel yöntemler kullanabilirler. Günlük rutinlerde dokunma hissine güvenmek, doğru kararları vermede yardımcı olur.
- Dolaşım/Seyahat: Belirli bir rotaya ulaşmak için internet tabanlı harita uygulamalarını (sesli navigasyon) kullanırlar. Beyaz baston, engelleri algılama konusunda en yakın yardımcılarıdır. Toplu taşıma araçları ve taksi gibi ulaşım seçeneklerini kullanırlar.
Görme Engelliler Okuma ve Yazmayı Nasıl Öğrenir?
Görme engellilerin okuma ve yazma öğreniminin, bireyin görme derecesine göre değerlendirilmesi gerekir. Hiç görmeyen veya Latin alfabesi okuyamayacak durumda olan bireyler Braille alfabesi öğrenerek ilk eğitimlerine başlar. İlkokul ders kitapları Braille alfabesiyle basılır ve gönderilir ancak, yardımcı kaynaklar için bireyler, çoğunlukla sesli ve elektronik kitaplara başvurur.
Görme Engelliler Bilgisayar Kullanabilir mi?
Görme engelliler ekran okuyucu adı verilen yazılımlarla ve büyüteç uygulamalarıylabilgisayarı gören bireyler gibi rahatlıkla kullanabilir. Farklı görme engel derecelerine göre farklı erişilebilirlik araçları mevcuttur, örneğin az gören birey, işletim sistemlerinde bulunan karşıtlık modları ve yüksek kontrast temalarından birisini seçerek, bilgisayar ekranındaki yazıları rahatça okuyabilir. Diğer taraftan büyüteç uygulamaları da, az gören bireylerin hayatını kolaylaştırır.
Görme engellilerin bilgisayar kullanımı, ekran okuyucu yazılımlardan ne kadar verimli şekilde yararlandıklarıyla doğrudan ilişkilidir. Ek olarak, kullandıkları uygulamaların ve ziyaret ettikleri web sitelerinin de aynı şekilde erişilebilirlik kriterlerine uygun olarak tasarlanması şarttır.
Görme Engelli Belirtileri ve Neden Olan Hastalıklar Nelerdir?
Görme engeli, doğuştan yaşanan bir şey olabileceği gibi, çeşitli hastalıklar sonucu da meydana gelebilir. Herhangi bir dönemde, aşağıdaki gibi belirtiler bir kişide mevcutsa kişi, bir görme hastalığı evresinde olabilir:
- Gözlerinin önündeki ilgi çekici eşyaları takip edememe veya farkına varamama.
- Sık sık gözleri ovma, kaşıma veya gözleri ışıktan kaçırma.
- Gözlerini farklı bir şekilde döndürme veya göz titremesi.
- Renkli bir resmin renklerini ayıramama.
- Gözlerinde kızarıklık, yaşarma veya göz bebeği ortasında bulanıklık/parlama olması.
Görme engeline yol açan çok sayıda hastalık vardır, bu hastalıklar genç veya ileri yaşlarda görülebilir. Yaygın bilinen hastalıklar:
- Katarakt: Göz merceğinin bulanıklaşması (çoğunlukla cerrahi ile tedavi edilebilir).
- Glokom (Göz Tansiyonu): Göz içi basıncının artmasıyla optik sinirin hasar görmesi (sinsi ilerler).
- Diğer Hastalıklar: Astigmat, hipermetrop, miyop ve presbiyopi gibi kırma bozuklukları.
Görme Engelliler İçin Eğitim ve Materyaller Nelerdir?
Eğitim materyallerinin, her bir eğitim seviyesine uygun olarak tasarlanması ve kullanılması gerekir. Türkiye’de anaokul, ilkokul ve diğer eğitim sınıflarında çok sayıda materyal, Milli Eğitim Bakanlığı tarafından sağlanmaktadır.
Anaokul sınıflarında görme engelliler, büyük oranda dokunsal materyallerden yararlanır. Nesneler bu yolla öğretilir, boyama kitapları, görme engellilerin kullanabileceği şekilde tasarlanır. Okul öncesi eğitimde görmeyen çocukların, gelişim süreçleri için uygun eğitim araçlarına erişebilmesi gerekir.
Materyal örnekleri arasında özellikle 4 temel işlemde kullanılan abaküs, cetvel, şekil gösterim materyalleri ve daha pek çok şeyi örnek olarak gösterebiliriz.
Eğitimde Kullanılan Özel Araçlar Nelerdir?
Görme engelli bireyler, eğitim akışlarını hızlandırmak için istek ve beklentilerine göre farklı araçları tercih edebilir. Örneğin ders çalışmak için kabartmalı yazı tabletiyle not almanın yanında ses kayıt cihazıyla bütün dersi kaydedebilirler. Daha hızlı yazı yazmak için Braille daktilo kullanılabilir, fakat dijital bir ekrana sahip olan ve bilgisayar, akıllı telefon gibi modern cihazlarla bağlantı kurabilen Braille ekranlar günümüzde yaygınlaşmaya başlamıştır.
Görme Engelliler İçin Yardımcı Araçlar ve Teknolojiler Nelerdir?
Görme engelli bireyler, yol arkadaşı olarak daima beyaz baston kullanır ama, bu tek seçenek değiildir. Rehber köpekler de, günümüzde pek çok kişinin yol arkadaşıdır, tehlikelere karşı onları koruyabilen daha güçlü bir arkadaş olarak da görülür.
Geleneksel araçların yanında, akıllı baston ve yapay zeka tabanlı çözümlerin kullanım oranları da her geçen gün artıyor. Titreşim ve sesli geri bildirim, baston üzerinden navigasyon gibi özellikler sayesinde görme engelliler, akıllı bastonlara yönelebiliyorlar. Bunun yanında Be My Eyes gibi uygulamalarla gönüllü, gerçek bir insana bağlanıp, yapmak istedikleri bir şey hakkında doğrudan destek alabiliyorlar.
ChatGPT, Google Gemini gibi üretken yapay zeka araçları ise işi daha ileri bir noktaya götürerek, aranan bir mağazanın bulunmasından alışveriş yapmaya kadar pek çok şeyi, sadece bir telefon kamerasından gerçekleştirmeye olanak tanıyor. Akıllı bastonlar ve yapay zeka uygulamaları, yolculuk sırasında gerçek bir insana duyulan ihtiyacı her geçen gün daha da azaltıyor.
Görme Engelliler İçin Erişilebilirlik ve Haklar Nelerdir?
Fiziksel Erişilebilirlik:
- Hissedilebilir Yüzeyler (Kılavuz Yollar): Kaldırımlar, yaya geçitleri, metro istasyonları ve bankalar dahil kapalı alanlara yerleştirilir.
- Sesli Trafik Işıkları: Yeşil ışık yandığında yayaya karşıdan karşıya geçebileceğini sesli olarak bildirir.
- Erişilebilir Kaldırımlar: Yeterli genişlikte olmalı ve yürüyüşü engelleyecek direk, çöp kutusu gibi unsurlar doğru konumlandırılmalıdır.
- Ulaşım: Otobüs, metro ve metrobüs gibi araçlarda bir sonraki durağı sesli olarak bildiren yönlendirme sistemleri mevcuttur.
Görme Engelliler İçin Rehabilitasyon Süreci Nasıldır?
Görme engelliler, sosyal yaşama aktif katılmak için dışarıdan bir desteğe ihtiyaç duyabilir. Bağımsız hareket, ev işleri gibi pek çok süreç, genelde engelli birey ve yakınları tarafından imkansız olarak görülür. Bu durumu ortadan kaldırmak için, onlara özgüven aşılayan ve bağımsızlık, yemek yapma, kendini koruma, barınma gibi pek çok konuda onlara eğitim veren özel eğitim kurumları vardır. Bu destek eğitimleri, bireyin kas gücünü geliştirir ve onlara yeni beceriler kazandırır.
Erken Yaşta Destek: Okul öncesi eğitimde el becerileri, davranışsal durumlar ve yeteneklerin tanınması için birebir uygulamalar ve psikolojik danışmanlık hizmetlerinden yararlanma imkanı sunulur. Rehabilitasyon süreci, bireyin bağımsız yaşam becerilerini geliştirmesine ve topluma tam katılımını sağlamaya odaklanır.
